ALKOHOLIZM JAKO PRZYCZYNA NIEWAŻNOŚCI MAŁŻEŃSTWA

W prowadzonych przez sądy kościelne sprawach o nieważność małżeństwa bardzo często eksponowany jest problem alkoholizmu jako czynnik bezpośrednio lub pośrednio wpływający na faktyczny rozpad związku małżeńskiego. Sam stan alkoholizmu chronicznego wraz z towarzyszącymi mu objawami schorzenia psychobiologicznego oraz powikłaniami psychotycznymi nie może nie wywrzeć żadnego wpływu na funkcjonowanie wyższych czynności psychicznych, tj. rozumu i woli. Tymczasem zgoda małżeńska jest aktem woli, który okłada uprzedni akt poznania rozumowego. Stąd też powstaje problem wpływu alkoholizmu na zdolność kontrahentów do wyrażenia zgody małżeńskiej. W praktyce sądów kościelnych problematyka alkoholizmu jest podejmowana w ramach kan. 1095 p. 3 czyli wtedy, gy rozważane sa psychiczne uwarunkowania niezdolności do podjęcia i wypełnienia istotnych obowiązków małżeńskich.

1. ALKOHOLIZM W OPISIE KLINICZNYM

Zaburzenia psychiczne wywołane chroniczną intoksykacją alkoholem mogą przedstawiać się w zróżnicowanych obrazach klinicznych. Nic więc dziwnego, że w psychiatrii spotykamy się z dość różnorodną ich klasyfikacją. Niektórzy autorowie tego typu zaburzenia omawiają pod wspólnym tytułem: "PSYCHOZY ALKOHOLOWE", czy też "ZABURZENIA PSYCHICZNE NA TLE ZATRUCIA ALKOHOLEM".
Obecnie bowiem podkreśla się, że problem psychiatryczny alkoholizmu nie może ograniczać się tylko do skutków toksycznych, somatycznych i psychicznych, ale winien być rozważany w ramach zachowania się. Wynika stąd konieczność badania motywacji patologicznej, która zmusza osobnika o nadmiernej intoksykacji oraz konieczność uwzględniania procesu nabycia zależności alkoholowej.

2. POJĘCIE ALKOHOLIZMU

Alkoholizm można określić jako chroniczne zaburzenie zachowania się, objawiające się niezwykłym zaabsorbowaniem alkoholem i jego spożyciem ze szkodą dla zdrowia fizycznego i psychicznego, utratą kontroli po rozpoczęciu picia oraz postawą samodestruktywną w relacjach osobowych i w sytuacjach życiowych. Cechą charakterystyczną alkoholizmu jest więc głód alkoholu (pragnienie ponownego picia), utrata kontroli oraz uzależnienie od alkoholu, które ustala się powoli przy założeniu minimum początkowej tolerancji. Uzależnienie od alkoholu powoduje niemożliwość powstrzymania się od używania napojów alkoholowych i stanowi prawdziwą utratę wolności w odniesieniu do alkoholu tak, że alkoholik pozbawiony go wykazuje fizyczne i psychiczne objawy abstynencyjne. To uzależnienie sprawia utratę kontroli oraz absolutną niezdolność powstrzymania się od picia i daje podstawę do zaliczania większości form klinicznych alkoholizmu do toksykomanii.
Od alkoholizmu chronicznego odróżnia się alkoholizm nałogowy, przy którym jeszcze nie obserwuje się trwałych skutków intoksykacji oraz szczególnych zaburzeń. Przyzwyczajenie do picia - jeśli nie wchodzą w rachubę faktory typu nerwicowego - może jeszcze mieścić się w granicach pewnych uwarunkowań biologicznych i w ramach stereotypów danego społeczeństwa. Nawykowy alkoholik, jeśli nie ujawnia ubytków strukturalnych osobowości i nie podlega uwarunkowaniom nerwicowym, może trwać w stanie nawykowym, nie wymagającym zwiększania dawkowania i podlegającym jeszcze kontroli. Jeśli jednak nastąpi utrata kontroli, jest bardzo prawdopodobne, że nastąpiło przejście w fazę pogorszenia psychicznego i organicznego. Odrębnie traktuje się również w psychiatrii alkoholizm objawowy, który jest symptomem pierwotnych zaburzeń psychicznych, zwłaszcza psychoz, np. schizofrenii, psychozy maniakalno-depresyjnej itp.
W świetle definicji opublikowanej w 1952 roku przez Komitet Ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia alkoholikami są ludzie pijący nadmiernie, u których zależność od alkoholu osiągnęła taki stopień, że przejawiają oni bądź łatwe do zauważenia zaburzenia psychiczne, bądź zachowują się w sposób przynoszący szkodę ich zdrowiu fizycznemu i psychicznemu, ich stosunkom z osobami drugimi, ich sytuacji społecznej i ekonomicznej; są to również ludzie, którzy wykazują objawy zwiastujące takie zaburzenia. A zatem wymagają oni leczenia.
Audytor rotalny A. Stankiewicz przyjmuje następujące określenie alkoholizmu: "Jest to chroniczne zaburzenie, objawiające się niezwykłym zaabsorbowaniem alkoholem i jego spożyciem ze szkodą dla zdrowia fizycznego i psychicznego, utratą kontroli po rozpoczęciu picia oraz postawa destrukcyjną w relacjach osobowych i w sytuacjach życiowych". Alkoholizm jest nazywany zespołem uzależnienia od alkoholu, choroba psychiczną. Obecnie obowiązuje termin: zespół zależności alkoholowej lub zespół uzależnienia od alkoholu. Nauka współczesna traktuję tę chorobę jako chorobę biologiczno-psychologiczno-społeczną.

a) FAZY POWSTAWANIA I UZALEŻNIENIA OD ALKOHOLU

1. Faza wstępna - od kilku miesięcy do kilku lat - alkohol przynosi odprężenie, poczucie bezpieczeństwa ułatwia kontakty, znosi napięcia i stresy; wzrasta tolerancja alkoholowa, pijący motywuje picie przyczyną zewnętrzną. Ma tu miejsce osłabienie sądu praktycznego w wyniku rozdźwięku miedzy wewnętrznym światem fikcji a rzeczywistością. Takie zakłócenie może powodować zmniejszenie rozeznania oceniającego. Alkohol zaczyna być instrumentem redukcji lęku przed światem, przed realnym zaangażowaniem się w niego.

2. Faza ostrzegawcza - od pół roku do kilku lat - występują luki pamięciowe, u wielokroć pijanego nie obserwuje się typowych objawów upicia się, pije łapczywie, zachłannie, jak człowiek gaszący pragnienie, zaczyna pić ukradkiem, ma poczucie winy, unika rozmów na temat picia alkoholu; używanie napojów alkoholowych staje się potrzebą a nie przyjemnością.

3. Faza krytyczna - utrata kontroli nad raz rozpoczętym piciem, które kończy się stanem głębokiego upojenia, pogłębia się poczucie winy, niezadowolenia z siebie, które jest kompensowane agresywnością wobec innych, pojawiają się podejrzenia małżonka o niewierność, występuje picie poranne. Wytrwałość, możność wykonywania stałych wysiłków, systematycznego dążenia do wyznaczonych celów zanikają. Uzależniony nie jest więc zdolny do wolnej, niezdeterminowanej wewnętrznie decyzji na małżeństwo.

4. Faza przewlekła - pojawiają się ciągi pijacze, obniża się tolerancja na alkohol, ujawniają się zaburzenia psychiczne, od nieokreślonych stanów lękowych, aż do psychoz alkoholowych włącznie. Osoba pijąca nie jest w stanie określić krytycznie znaczenia i wagi obowiązków wywodzących się z trwałej i dozgonnej relacji małżeńskiej. Występują głębokie zmiany w sferze woli, niezdolny do wysiłków woli. U takiej osoby brak jest jakiejkolwiek ważnej woli do wyrażenia zgody małżeńskiej.

3. SKUTKI ALKOHOLIZMU

Według przyjętej opinii przy alkoholizmie chronicznym zachodzi niemożność zaprzestania używania alkoholu mimo zaistnienia trwałych uszkodzeń somatycznych i psychicznych, spowodowanych nadużywaniem alkoholu. Innymi słowy: o alkoholizmie chronicznym możemy mówić wtedy, gdy nadużywanie alkoholu doprowadziło już do znacznych uszkodzeń somatycznych, psychicznych lub w pozycji społecznej alkoholika.
Wśród objawów zaburzeń somatycznych i neurologicznych należy wymienić: zaburzenia układu krążenia, drżenie mięśni, zapalenie nerwów schorzenia nerek, wątroby, żołądka, zaburzenia źrenic, porażenie gałki ocznej, mięśni kończyn, zaburzenia snu, obniżenie zdolności seksualnej (atrofia jąder u mężczyzn, zanik miesiączkowania u kobiet), zaburzenia równowagi, początkowa otyłość, wychudzenie, rozszerzenie naczyń krwionośnych skóry twarzy, zwłaszcza nosa, itp.
Wśród zaburzeń psychicznych notuje się przede wszystkim charakteropatię alkoholową (psychodegradację), która tłumaczy się zazębianiem się burzeń psychoreaktywnych i skutków psychicznych uszkodzeń mózgu przez alkohol. Początkowym tego objawem jest stan napięcia psychicznego z nadpobudliwością, popędliwością, impulsywnością, niestałością humoru z przewagą fazy depresyjnej. Stan napięć psychicznych powoduje konflikty alkoholika w relacjach interpersonalnych, tj. w rodzinie, w miejscu pracy. Wyzwala on także mechanizmy represyjne z konsekwentnym osłabień pamięci i zdolności osądu.
W wyniku zaburzeń sfery umysłowej u alkoholika obserwuje się obniżenie wydajności pracy, brak koncentracji uwagi, przytępię procesów myślowych, amnezję, zobojętnienie, regres w postępowaniu i w pozycji społecznej. Brak wytrwałości w działaniu powoduje abulia, która paraliżuje, wszystkie "postanowienia" alkoholika.
Zaburzenie sfery afektywnej prowadzi do degeneracji etycznej, czyli, zaniku zmysłu moralnego i poczucia odpowiedzialności. Stąd też następuje zanik wyższej uczuciowości, która charakteryzowała osobnika przed pojawieniem się choroby alkoholowej. Alkoholik staje się więc obojętny wobec swojej rodziny i całkowicie ją zaniedbuje. Ta zmienność afektywna opanowuje wolę i rozeznanie alkoholika. Nie bez słuszności przeto mówi się, że u przewlekłego alkoholika ustala się ego bez głowy w sferze etycznej, w swej strukturze, autonomii i wolności, które nie jest zdolne budować swej historii i swego świata według wartości transcendentalnych.
Nieświadomość alkoholika najczęściej łączy się ze stałym nastrojem euforycznym, dzięki czemu odczuwa on swój stan jako doskonały albo przynajmniej jako nienajgorszy. Dopóki istnieje stan euforii (może ustąpić po kilkumiesięcznej całkowitej abstynencji) nie jest rzeczą możliwą zaangażować alkoholika do czynności realnie korzystnej i dobrej. Jednakże zmiany charakteru spowodowane alkoholem nie zawsze manifestują się nastrojem euforycznym, gdyż często zachodzą również dystymie, jak stan gniewliwości, nieżyczliwości. Nieraz euforia stanowi obronę przed desperacją.
W ścisłej łączności z zaburzeniem sfery afektywnej, przyćmieniem rozeznania i anomalią w relacjach interpersonalnych, mogą też rozwinąć się u alkoholików urojenia w odniesieniu do własnej osoby, które przejawiają się w podejrzliwości wobec otoczenia, zwłaszcza urojenia prześladowcze i zazdrości wobec współmałżonka.

a) ALKOHOLIZM KOBIECY A ALKOHOLIZM MĘSKI

Przy alkoholizmie chronicznym specjalną uwagę należy poświęcić alkoholizmowi kobiecemu, który różni się od alkoholizmu męskiego uwarunkowaniami socjo-kulturalnymi. Ponieważ tolerancja społeczeństwa wobec alkoholizmu kobiecego jest w zasadzie mniejsza niż wobec alkoholizmu męskiego, stąd jest on często ukryty, potajemny, charakteryzujący się samotnym piciem. Ponadto alkoholizm u kobiet, częściej niż u mężczyzn, jest symptomem ukrytej lub jawnej nerwicy, stanowi kompensację braku sukcesów, poczucia opuszczenia albo jest odruchem przeciw zależności małżeńskiej. Alkoholizm kobiecy ujawnia się na ogół w stanie zaawansowanym, tym bardziej, że u kobiet przebiega on szybciej i przyjmuje formy cięższe niż u mężczyzn. U kobiet występuje bowiem tendencja do szybkiego wprawienia się w stan odurzenia, stąd skłonność do napojów wysokoprocentowych, co przy mniejszej odporności na działanie alkoholu szybciej doprowadza do stanu psychodegradacji, zwykle cięższej niż u mężczyzn i mniej podatnej na terapię.

b) PSYCHOZY ALKOHOLOWE

Na podłożu alkoholizmu chronicznego albo przynajmniej w jego ramach mogą rozwinąć się niektóre zespoły psychotyczne, z których w niniejszej pracy zostaną wymienione najważniejsze.
Najbardziej charakterystyczną psychozą alkoholową jest majaczenie drżenne (delirium tremens), w przebiegu której następuje zamroczenie świadomości, zaburzenie orientacji, bezsenność, podniecenie psychomotoryczne, gorączka, zmiany fizyczne, jak drżenie rąk, warg, języka, liczne halucynacje przeważnie wzrokowe (stworzenia o małych wymiarach). Choroba kończy się zwykle po kilku dniach snem terminalnym.
W niektórych wypadkach po ustaniu majaczenia drżennego może ustalić się psychoza Korsakowa, chociaż może też pojawić się samodzielnie, zawsze jednak w przebiegu alkoholizmu chronicznego. Wśród charakterystycznych objawów tej psychozy wylicza się zaburzenia i upośledzenie pamięci, głównie do zapamiętywania aktualnych i dawnych zdarzeń (amnesia anterograda, retrograda), konfabulacje, brak orientacji w czasie i miejscu, zapalenie wielonerwowe. Po ustaniu psychozy pozostają zazwyczaj trwałe ubytki, a często przechodzi ona w głębokie otępienie intelektualne. Na tle alkoholizmu chronicznego może też ustalić się ostra halucynoza alkoholowa, której cechę charakterystyczną stanowią halucynacje słuchowe oraz wiążące się z nimi urojenia prześladowcze.
Chociaż zazdrość miłosna i podejrzliwość o zdradę jest symptomem alkoholizmu chronicznego, to może ona przybrać charakter urojeniowy w zespole paranoicznym tzw. przewlekłego obłędu alkoholowego (paranoi alcoholica). W rozwoju psychozy dochodzi do opanowania całej osobowości chorego tematyką niewierności miłosnej.
Oprócz psychozy Korsakowa można wymienić również inne encefalopatie alkoholowe, przy których obserwuje się zmiany anatomopatologiczne w tkance nerwowej mózgu oraz objawy otępienia (dementia alcoholica).Do stanów psychotycznych zalicza się też upojenie patologiczne, stanowiące ostry i krótkotrwały stan psychotyczny z głębokimi zaburzeniami świadomości po wypiciu nawet małej dawki alkoholu oraz dipsomania, czyli opilstwo okresowe lub napadowe, przejawiające się w występowaniu napadowego popędu do nadużywania alkoholu przez pewien okres czasu.

4. ZASADY PRAWNE

W sprawach o nieważność małżeństw, w których czynnik alkoholizmu ma istotne znaczenie określenie, czy dla danej osoby w chwili zawierania związku małżeńskiego były charakterystyczne zaburzenia w psychicznym funkcjonowaniu mające źródło w nadużywaniu alkoholu bądź wprost wynikające z choroby alkoholowej. Pojawia się teraz zasadnicze pytanie czy alkocholizm oraz wiąrzące się z nim powikłania psychotyczne znoszą rozporządzalność małżeńską, czy też dopuszczają możliwośc zaistnienia wystarczającego rozeznania małżeńskiego.Według Krupy metoda badawcza, którą może posłużyć się biegły psycholog jest dość prosta. Sprowadza się ona do wykorzystania klasycznego podziału na występujące w postępie chronologicznym fazy powstawania i rozwoju uzależnienia od alkoholu (por. 2a).
Spośród wymienionych w 2a faz powstawania i rozwoju uzależnienia od alkoholu, najczęściej w chwili zawarcia związku małżeńskiego dotyczy faza wstępna i częściowo ostrzegawcza. Nie można wtedy mówić jeszcze o chorobie alkoholowej, można natomiast wyraźnie określić cechy tzw. osobowości proalkoholowej. Osobowość taką cechuje niedojrzałość emocjonalna, samopobłażanie sobie, nietolerancja na stresy, tłumienie niektórych popędów. Alkohol u ludzi spełniających te cechy spełnia rolę czynnika rozwiązującego problemy przystosowawcze.
Wykorzystując powyższe treści biegły psycholog, poprzez psychologiczną analizę zwartych w aktach sprawy informacji, bezpośrednie badanie psychologiczne osoby obciążonej zarzutem alkoholizmu oraz rozmowę z jej współmałżonkiem jest w stanie:
1. Potwierdzić lub wykluczyć istnienie problemu alkoholowego u danej osoby.
2. W przypadku potwierdzenia zlokalizować fazę zaawansowania choroby alkoholowej.
3. Wykazać w zależności od czasu, który upłyną od chwili zawarcia związku małżeńskiego, że w tym okresie cechy uzależnienia od alkoholu występowały ale w postaci charakterystycznej dla odpowiednio wczesnej fazy.
4. Określić czy stwierdzony, faktycznie istniejący w chwili zawierania związku małżeńskiego, problem alkoholowy danej osoby był na tyle znaczący, że powodował jej niezdolność do podjęcia i skutecznego wypełnienia istotnych obowiązków małżeńskich.
Aby przedstawiony tu mechanizm konsultowania opinii psychologicznej posiadał przekonywującą, opartą na faktach argumentację, wymagane są odpowiednie dokumenty i informacje, których zgromadzenie we wcześniejszych fazach procesu o nieważność małżeństwa leży w kompetencji sądu. Pomocne tu były pisma świadczące o zdarzeniach dotyczących nadużywani alkoholu takie jak: zaświadczenie lekarskie, świadectwa pobytu w izbie wytrzeźwień, notatki z interwencji służb porządkowych w przypadku zakłócenia porządku publicznego lub naruszenia przepisów ruchu drogowego, opinie z pracy, wojska - zatem materiały stanowiące o faktach.
Inną grupę danych wydatnie wspierających pracę biegłego psychologa i zawartych w aktach sprawy są treści uzyskane w bezpośrednim przesłuchaniu stron i świadków. Psycholog oczekiwałby tutaj takiego ukierunkowania przesłuchania sądowego, w którym szczególny nacisk położono by na ocenę rodziny pochodzenia danej osoby, wpływu środowiska rówieśniczego oraz odtworzenie czasu i okoliczności pierwszych kontaktów z alkoholem. Ponadto pożądane by było uzyskanie w przesłuchaniu szczegółowych, nawet bardzo drobiazgowych, opisów informacji o częstości picia, preferowanych rodzajach napojów alkoholowych, o miejscach, w których dana osoba najczęściej spożywała alkohol.
Dopiero te wszystkie elementy zdaniem Krupy pozwalają na sporządzenie wartościowego psychologicznego wizerunku danej osoby oraz na przedstawienie w ramach opinii psychologicznej, wyczerpującego studium znaczenia jej alkoholizmu dla ważności zawartego związku małżeńskiego
W prawie karnym kanonicznym chroniczną intoksykację alkoholową zalicza się do przyczyn wywołujących stan przejściowej amencji. Jeśli chodzi o poczytalność, to przy alkoholizmie ostrym prawo bierze pod uwagę intencję sprawcy w procesie samoodurzenia wywołanego w celu popełnienia przestępstwa. Tej zasady nie można stosować do psychoz alkoholowych i do stanów otępienia intelektualnego, przy których należałoby przyjąć wyłączenie poczytalności. Natomiast do alkoholizmu chronicznego należałoby zastosować zasadę o poczytalności zmniejszonej. Według jurysprudencji rotalnej rozporządzalność małżeńska (discretio iudicii) wymaga większej sprawności psychicznej niż poczytalność karna, dlatego też zasady o poczytalności nie mogą być sic et simpliciter przeszczepione na grunt prawa małżeńskiego dla oceny rozporządzalności.
Słusznie więc jurysprudencja rotalna przejęła zasadę św. Tom z Akwinu o konieczności dojrzalszego osądu (maturius iudicium) do zawarcia małżeństwa niż do popełnienia grzechu ciężkiego. Wprawdzie św. Tomasz postawił ją odnośnie do zdatności dzieci (infantes) do zawarcia zaręczyn niemniej jednak odzwierciedla ona naturalną słuszność wymogu rozporządzalności małżeńskiej, która winna przewyższać zwyczajne używanie rozumu, osiągalne w siódmym roku życia i wystarczające do popełnię grzechu ciężkiego. Rozporządzalność małżeńska według juryspondencji winna być proporcjonalna do przedmiotu zgody małżeńskiej.

a) OCENA ALKOHOLIZMU CHRONICZNEGO W WYROKACH ROTALNYCH

| Alkoholizm chroniczny wraz z powikłaniami psychotycznymi niektóre wyroki rotalne traktują jako upośledzenie umysłowe w sensie szerszym. Takie sformułowanie spotykamy w wyroku C. Sabattani z 24 II 1961 r., który znany jest również z tego, że podaje pięć osadniczych elementów dla oceny rozporządzalności małżeńskiej przy alkoholizmie chronicznym:

1. Zadawnienie procesu intoksykacyjnego, na podstawie którego można wnosić o degeneracji komórek mózgowych i o ciężkim stanie zaburzeń psychicznych.
2. Ciężkość procesu intoksykacyjnego, przy ocenie której szczególne znaczenie posiadają zaburzenia psycho-motoryczne, stan zamroczenia, usiłowanie i plany samobójstwa, psychopatia.
3. Przebywanie w zakładach psychiatrycznych.
4. Kwalifikowane objawy amencji, np. urojenia, halucynacje itp.
5. Dające się zauważyć skutki regeneracji moralnej.

Uwzględniając te elementy Sabattani podaje nst. zasady prawne:

a) jeżeli w danym wypadku nastąpi zbieg wszystkich pięciu elementów już w okresie zawierania małżeństwa, wówczas zachodzi pełny dowód braku rozporządzalności małżeńskiej.
b) pełny dowód istnieje również, gdy występuje większość powyższych elementów, a nawet ich mniejszość, byleby wystąpiły objawy kwalifikowane, jak deliria i halucynacje.
c) jeżeli zachodzi przynajmniej jeden z powyższych elementów i nie przemawiają przeciwko żadne poszlaki, należy domniemywać brak rozporządzalności małżeńskiej.
d) jeżeli nie zachodzi żaden z wymienionych elementów, a istnieje tylko pewna diagnoza alkoholizmu chronicznego z okresu zawierania małżeństwa, wówczas istnieje bardzo ważna poszlaka (grave iudicium) braku rozporządzalności małżeńskiej.

Przy ocenie wpływu alkoholizmu na zgodę małżeńską jest rzeczą' użyteczną zbadać stan psychiczny kontrahenta w okresie podejmowania decyzji małżeńskiej. Zwraca uwagę na tę okoliczność wyrok rotalny Roger 22 II 1965 r., który omawia też rzadki wypadek alkoholizmu kobiecego. Stwierdza się w nim, że łatwiej można wnioskować o nieważności zgody ni żeńskiej, jeśli kontrahent znajdował się pod wpływem upojenia nie tylko w czasie zawierania małżeństwa, ale już w momencie podejmowania decyzji małżeńskiej. W takim bowiem wypadku zachodzi czynność wadliwa od samego początku, ponieważ kontrahent pozbawiony był możności zastanowienia się nad naturą zawieranego kontraktu i nad przyjmowanymi obowiązkami małżeńskimi. Wiemy więc, że stan psychiczny, spowodowany ciężką intoksykacją alkoholową, może naruszyć wolność wyboru, konieczną do ważnego wyrażenia zgody małżeńskiej.
Juryspondencja rotalna, którą dotychczas dysponujemy, wykazuje, że wpływ alkoholizmu chronicznego na ważność zgody małżeńskiej należy oceniać analogicznie jak inne schorzenia i zaburzenia psychiczne. W toku procesu trzeba więc stwierdzić zadawnienie i ciężkość intoksykacji alkoholowej będącej w stanie spowodować zaburzenie wyższych czynności psychicznych, które mogą wyłączyć u kontrahenta rozporządzalność małżeńską, szczególnie zaś osąd krytyczny, wolność wyboru i zdatność do przyjęcia obowiązków małżeńskich. Z całą pewnością pomoc sędziemu będzie stanowić przeprowadzenie dowodu z opinii biegłych, którzy na podstawie swej wiedzy i doświadczenia orzekną, czy kontrahent w chwili zawierania małżeństwa znajdował się w stanie chronicznej intoksykacji alkoholowej, będącej w stanie znieść rozporządzalność małżeńską.
Przy ocenie stanu faktycznego służyć mogą sformułowania nowszej juryspondencji, które zostały przedstawiliśmy przy analizie wyroków rotalnych. Syntetycznie możemy je ująć w następujący sposób:

a) psychozy alkoholowe, upojenie patologiczne, ciężkie otępienie alkoholowe - znoszą rozporządzalność małżeńską;

b) alkoholizm chroniczny może stanowić nie tylko ważną poszlakę braku rozporządzalności małżeńskiej (Sabattani), ale może znieść tę rozporządzalność, pozbawiając kontrahenta bądź to osądu krytycznego w ocenie natury małżeństwa oraz istoty przyjmowanych obowiązków małżeńskich, albo też wolności wewnętrznej w wyrażeniu zgody |g małżeńskiej i powodując jego niezdolność do przyjęcia istotnych obowiązków małżeńskich

c) uwzględniając trudności w leczeniu alkoholików oraz fakt nieodwracalnych zmian w tkance mózgowej przy alkoholizmie chronicznym, w wypadku pozytywnego wyroku należy zawsze uwzględniać konieczność dołączenia zakazu dla alkoholika ponownego zawarcia małżeństwa bez zgody Trybunału.

Literatura:
1. Falewicz J. K. "Alkoholowe ABC"
2. Góralski W. "Kanoniczne prawo małżeńskie"
3. Goralski W. "Matrimonium facit consensus. Z orzecznictwa Roty Rzymskiej w sprawach o nieważność małżeństwa z tytułów dotyczących zgody małżeńskiej (1948-1997)"
4. Góralski W. "Problem nieważności umowy małżeńskiej z tytułu niezdolności do przyjęcia i wypełnienia zobowiązań małżeńskich"
5. Góralski W. "Wokół małżeństwa kanonicznego"
6. Krupa W. "Alkoholizm jako przyczyna nieważności małżeństwa"
7. Lechicki J. "Co wiemy o alkoholu i alkoholizmie"
8. Pawluk T. "Prawo małżeńskie"
9. Prężyna W. "Problem psychologicznych kryteriów niezdolności do podjęcia i wypełnienia zobowiązań małżeńskich"
10. Stankiewicz A. "Wpływ alkoholizmu chronicznego na ważność umowy
małżeńskiej"
11. Suchocki C. "Przeszkody małżeńskie w prawie kanonicznym i
polskim kodeksie rodzinnym i opiekuńczym"
12. Sztychmiler R. "Istotne obowiązki małżeńskie"
13. Szulgacz S. "Alkoholizm a istotne obowiązki małżeńskie"
14. Winiarz J. "Prawo rodzinne"
15. Woronowicz B. "Alkoholizm jako choroba"