WARTOŚĆ ŚRODOWISKA NATURALNEGO - WSPÓŁCZESNE JEGO ZAGROŻENIA.
PODSTAWOWE ZASADY ETYKI EKOLOGICZNEJ

Nie ulega wątpliwości, że ekologia jest jednym z najczęściej poruszanych tematów w ostatnich kilkunastu latach. Problem ten można zauważyć w pracach naukowych, programach nauczania dla szkół oraz w mediach . Coraz częściej mówi się o "ekologicznej żywności", "ekologicznym papierze", "ekologicznym paliwie". Problem ekologii znajduje się już we wszystkich płaszczyznach życia człowieka - biologicznej, kulturowej, społecznej . W wielu wypadkach nawiązania do ekologii bywają źle interpretowane, a w konsekwencji nadużywane. Jednocześnie proces degradacji środowiska naturalnego nie został zahamowany, choć wiele inicjatyw przyniosło już konkretne rezultaty. "Wezwanie do odpowiedzialności moralnej za środowisko naturalne pozostaje więc wciąż sprawa aktualną, a nawet palącą. Jednakże Kościół w swoim nauczaniu nie ulega ani fascynacjom, ani też modom, lecz stara się dobrze rozpoznać skalę zjawiska, a zwłaszcza jego zasadnicze przyczyny, oraz ukazać środowisko naturalne jako wartość i z tej fundamentalnej perspektywy wyprowadzić wskazania o charakterze moralnym" .

1. PODSTAWOWE POJĘCIA EKOLOGICZNE - EKOLOGIA JAKO NAUKA

Snując refleksję nad ekologią jako moralnym przesłaniu Kościoła warto dokonać uporządkowania podstawowych nazw i wyrażeń używanych w tym kontekście .
W miarę rozwoju różnych dziedzin nauk szczegółowych oraz zwiększającemu się zakresowi wiedzy o różnych grupach roślin i zwierząt żyjących na ziemi, naukowcy dostrzegli rozmaite relacje, jakie zachodzą pomiędzy wszystkimi organizmami . Wynikiem tego było wyłonienie się spośród nauk przyrodniczych ekologii, rozumianej jako "nauce o współzależnościach zachodzących między żywymi organizmami, a otaczającym je fizycznym i biotycznym (żywym) środowiskiem" . Po raz pierwszy słowo ekologia jako nazwa nauki zostało użyte w 1869 r. przez niemieckiego biologa E. Haeckla . Określenie to wywodzi się z greckich wyrazów: "oikos" - "dom", "mieszkanie", "środowisko" oraz "logos" - "słowo". Dosłownie ekologia oznacza więc naukę o organizmach w ich rodzinnym środowisku życia. Ekologia "zajmuje się biologią całych grup organizmów i powiązaniami tych grup ze środowiskiem, w którym żyją. Przedmiotem badań tej nauki są więc wzajemne relacje pomiędzy daną grupą organizmów a środowiskiem" . Ekolog zajmuje się takimi zagadnieniami jak: "co żyje w cieniu czego, który organizm zjada który, co wpływa na liczebność i rozprzestrzenianie się […]. Ekolodzy usiłują zdefiniować i zanalizować charakterystyczne cechy populacji i poznać czynniki wpływające na powstawanie zespołów" .
Ekologia badając zachodzące relacje między organizmami zauważa, że warunki w określonym środowisku przyrodniczym są zmienne i często zmiany te są powodowane czynnikami zewnętrznymi, do których zalicza się między innymi przemiany cywilizacyjne, które jakże często powodują degradujące przeobrażenia w świecie przyrody . Dlatego też ekologia między innymi mówi o konieczności ograniczeń ingerencji człowieka w naturalne układy przyrodnicze . Tylko w tym sensie ekologia może być rozumiana jako nauka dążąca do ochrony przyrody, gdyż troska o środowisko przyrodnicze nie jest głównym zadaniem i przedmiotem ekologii, ale tylko konsekwencją wypracowanych przez nią twierdzeń . Tak więc terminy "ekologia" i "ochrona środowiska" nie są synonimami, a zamienne używanie tych pojęć jest niewątpliwie błędem . Jednak to drugie znaczenie słowa ekologia przyjęło się już w języku polskim, tak więc wielu naukowców stosuje je zamiennie widząc w ekologii naukę pełniącą kluczową rolę w ochronie przyrody .
Wśród nauk przyrodniczych można wyróżnić sozologię (gr. "sodzo" - ochraniać, ratować), dla której troska o przyrodę jest zadaniem głównym. "Jest to nauka kompleksowa, systematyzująca osiągnięcia innych dziedzin, które to osiągnięcia dotyczą przeciwdziałania degradacji przyrody" . Sozologia zawiera w sobie trzy elementy ochrony biosfery (sfery kuli ziemskiej, w której występuje życie):
1. Utrzymaniu stanu dynamicznej równowagi między poszczególnymi sferami (antroposferą, biosferą, hydrosferą, litosferą, atmosferą i kosmosferą), a także wewnątrz ich samych.
2. Oparta na znajomości praw przyrody racjonalność w produkcji roślinnej i zwierzęcej, przemysłowej oraz przemyśle atomowym.
3. Systemowość w aspekcie poznawczym mechanizmów naturalnej równowagi w biosferze i wpływu na nią wszelkich działań człowieka oraz systemowość w aspekcie praktycznym dotycząca wszelkich działań sozologicznych w skali kuli ziemskiej i całej antroposfery.
"Problematyka ekologiczna przede wszystkim jest podejmowana w ekologii, natomiast ochrona środowiska społeczno - przyrodniczego jest przedmiotem badań sozologii - nauki o ochronie środowiska" .
Sozologia zwraca szczególną uwagę na rolę człowieka w świecie jak również wymaga od niego - jako głównego organizatora życia na ziemi - właściwego przygotowania . Nic więc dziwnego, że w ciągu kilkudziesięciu ostatnich lat wyłoniły się różne koncepcje ekologiczne, łączące tezy przyrodnicze z antropologicznymi (traktujące człowieka jako najwyższy element analizowanego układu ekologicznego), próbując znaleźć odpowiedź na pytanie: kim jest człowiek wobec środowiska w jakim żyje? Można więc wymienić trzy koncepcje ekologiczne: ekologię człowieka, ekologię humanistyczną i ekologię ludzką .
Przygotowanie się człowieka jako głównego organizatora życia na ziemi winno się wyrażać przede wszystkim w zrozumieniu problemu ekologicznego oraz kształtowaniu tzw. "sumienia ekologicznego", które - jak naucza Jan Paweł II - winno nieustannie przypominać, że "pewne elementy aktualnego kryzysu ekologicznego świadczą o tym, iż jest on problemem moralnym" .

2. WARTOŚĆ ŚRODOWISKA NATURALNEGO

Rozumienie kwestii ekologicznej w bardzo dużym stopniu zależy od wizji świata i od miejsca, jakie w tym świecie przypisuje się człowiekowi . Współczesna ekologia ukazuje wymiar biologiczny i aksjologiczny życia, a jednocześnie jego zagrożenia, odkrywając prawa porządku istniejącego w przyrodzie . "Religia z kolei ukazuje ten porządek w odniesieniu do Boga" . Z sakralności świata wynika odpowiedzialność człowieka za świat. "Nie oznacza to jednak, że jedna może zastąpić drugą […] należą one bowiem do zupełnie innych porządków i mają sobie właściwe zadania" .
"Dla chrześcijan zarówno wizja świata, jak i stosunku człowieka do świata zostaje odniesiona do jeszcze bardziej fundamentalnej perspektywy, którą wyznacza prawda o stworzeniu świata i człowieka przez Boga" . Biblia ukazuje świat w planach Boga od jego zaistnienia do ostatecznego przeznaczenia. "Przez akt stwórczy świat jest zależny od Boga, który przez słowo sprawia, ze rzeczy otrzymują istnienie" . Istota świata zawiera się więc w stwierdzeniu, że jest on stworzony prze Boga. "Dzieło to zawiera sens, logikę i wartość, gdyż przez nie ukazuje się potęga i mądrość Boga. […] Wszystko dokonuje się w nim w relacji do Boga. Człowiek - jak i cała przyroda - jest jego stworzeniem" .
W całym dziele stworzenia ziemia (środowisko naturalne) zajmuje szczególne miejsce, gdyż na niej skupia się wiele tekstów biblijnych. To ona jest podstawą wszelkiego istnienia, warunkując proces rodzenia roślin, zwierząt i człowieka, do niej też całe stworzenie wraca po śmierci . Pismo św. jednoznacznie ukazuje zależność życia ludzkiego od ziemi i od jej bogactw. Już imię pierwszego człowieka "Adam" oznacza "z prochu wzięty", "z ziemi wzięty" . W księdze Mądrości Syracha ziemia jest podniesiona do symbolu "matki", jako matki wszystkich żyjących (Syr 40, 1). Nie jest ona własnością człowieka, lecz Boga, który ją stworzył i tylko on posiada do niej absolutne prawo (por. Ps 24; Ps 89).
Z racji wyjątkowego miejsca człowieka w świecie stworzonym, obdarowania go podobieństwem do stwórcy, człowiek stał się głównym przedmiotem stwórczej miłości Boga, a także stróżem Jego dzieła . Człowiek otrzymał od Boga zadanie panowania nad przyrodą, które Biblia opiewa jako znak chwały i godności nadanej mu przez Stworzyciela (por. Rdz 1, 28; Mdr 9, 1-3; Ps 8, 7-9) . "Bóg w kolejnych dniach stworzenia patrzył niejako na dzieło swojego zamysłu i widział, że wszystko, co uczynił, było dobre […]. Na końcu uczynił Bóg człowieka […]. Jemu zawierzył całą wspaniałość świata, aby ciesząc się nim i korzystając z jego dóbr, w sposób wolny i rozumny twórczo współpracował w doskonaleniu Bożego dzieła […]" .
Dar ten ma przypominać przymierz zawarte między Bogiem a człowiekiem z racji grzechu pierworodnego, które w pełni zostało zrealizowane w zbawczym dziele Chrystusa . W nauczaniu Chrystusa ziemia ze swoimi bogactwami jest w pełni dowartościowana: przypowieść o siewcy, o winnicy, o żniwiarzach. "Jezus ukazuje sakralną wartość ziemi, będącej dziełem rąk Boga, znakiem jego obecności i miłości" .
Społeczeństwo starotestamentalne zdawało sobie sprawę z zależności człowieka od przyrody. Różnorodnie ukształtowany teren, z przeważającą formacją skalną, i duże kontrasty klimatyczne sprawiały, że człowiek zdawał sobie sprawę ze swojej zależności od przyrody. Obok stwierdzenia "czyńcie sobie ziemię poddaną" (Rdz 1, 28) również Prawo Mojżeszowe zawierało liczne nakazy i zakazy ekologiczne, zamykające się w stwierdzeniu że to właśnie człowiek jest pośrednikiem między naturą a Bogiem (składanie produktów ziemi w świątyni) .
Biblia kładzie więc akcent na nadprzyrodzony wymiar natury, aby człowiek spojrzał na otaczający go świat jako na dzieło Boga, za które ponosi całkowitą odpowiedzialność. Ukazuje środowisko jako podstawowy warunek każdego życia, także życia człowieka, które nie może się rozwijać bez odpowiednich warunków środowiska. "Środowisko naturalne warunkuje też rozwój osobowościowy, kulturowy i społeczny człowieka (jest ono okazją do kontemplacji i realizacji aktu miłości wobec stworzeń)" . Dlatego tez człowiek ma obowiązek zachowywać prawa rządzące biosferą, odpowiadając za swoje czyny zarówno przed Bogiem jaki i drugim człowiekiem . Nikt też nie może przywłaszczać sobie środowiska naturalnego, gdyż jest ono powszechnym dziedzictwem całej ludzkości .

3. CZŁOWIEK ŹRÓDŁEM I SPRAWCĄ KRYZYSU EKOLOGICZNEGO

a) Współczesne zagrożenia środowiska naturalnego

Problematyka zagrożenia środowiska naturalnego z całą ostrością dotarła do publicznej świadomości w roku 1969, kiedy to ogłoszono raport sekretarza generalnego ONZ U. Thana, w którym zwrócono uwagę, że po raz pierwszy w historii ludzkości pojawił się kryzys o zasięgu ogólnoświatowym, obejmujący wszystkie kraje bez wyjątku - kryzys, a nawet katastrofa ekologiczna dotycząca stosunku człowieka do środowiska . Wydawać by się mogło, że w dzisiejszych czasach wszyscy zdają sobie sprawę z istnienia kryzysu ekologicznego, którego skutki dotykają coraz to szerszej rzeszy mieszkańców ziemi. Okazuje się, że wiedza o istnieniu kryzysu nie pociąga za sobą jakiejkolwiek zmiany postępowania człowieka, a wręcz przeciwnie, zauważa się coraz większą degradację środowiska naturalnego.
Stan środowiska jaki przedstawiają nam przyrodnicy w żadnym stopniu nie napawa nas optymizmem. "We wszystkich podstawowych komponentach środowiska (geosferze, atmosferze, hydrosferze i biosferze) została naruszona równowaga" . Na wielu obszarach kuli ziemskiej środowisko naturalne zostało tak zatrute, że dochodzi nawet do zmian w chromosomach organizmów żywych, ewentualnie transgenizmu . Poprzez swoje działanie człowiek rozpoczął wprowadzanie do środowiska na dużą skalę substancji oraz związków chemicznych, występujących dotąd w przyrodzie w ilościach śladowych lub zupełnie jej obcych.
"Na Ziemi przerzuca się rocznie z jednego miejsca na inne przeszło 100 miliardów mas skalnych, wytwarza 60 milionów ton nowych środków chemicznych zatruwających atmosferę, hydrosferę, pedosferę (gleby), i biosferę i wrzuca do nich 500 miliardów ton nawozów mineralnych. Już nie chodzi o lokalne zanieczyszczenia wód, powietrza, gleb - rozpatrywać te zjawiska trzeba w skali globalnej. Gazy wytwarzane przez przemysł (w tym energetyczny), a głównie dwutlenek węgla, na tyle zmieniły skład atmosfery, że następuje transformacja klimatu w skali kontynentalnej i globalnej, topią się lodowce i przewiduje się podniesienie poziomu wody w oceanach. Grożą klęski zalania wielkich przybrzeżnych, żyznych i gęsto zaludnionych obszarów, klęski suszy, nawet w Europie, i zmian składów roślinności na obszarach dotąd chłodniejszych. Grożą trzęsienia skorupy ziemskiej pod wpływem nowego rozłożenia na nią nacisku wody, która spłynie z biegunów i zgromadzi się w strefach równikowych" . Od kilku lat dużo mówi się więc o efekcie cieplarnianym i związanej z nim zmniejszaniem się warstwy ozonowej wokół ziemi.
Do tego należy dodać akumulację produktów toksycznych u metali ciężkich w rzekach i oceanach, fakt, że europejskie lasy stanowią już dzisiaj tylko monokultury sosnowe lub świerkowe. Dla potrzeb rolnictwa zostały osuszone bagna, torfowiska oraz zalewiska rzeczne. "Wycina się nieodnawialne lasy tropikalne, będące największymi zbiorowiskami życia i zasilającymi atmosferę całej kuli ziemskiej w zasoby pary wodnej, która na innych obszarach zmienia się w życiodajny deszcz" . Niczym nieskrępowana eksploatacja przyrody i niszczące zmiany środowiska prowadzą do strat nieodnawialnych np. gatunek, który wymrze, jest nie do odtworzenia, a zniszczony system ekologiczny potrzebuje na to setek lat . Nie należy zapominać o tworzeniu nowych ośrodków nuklearnych oraz sieci radioaktywnych, które katastrofalnie wpływają na środowisko naturalne. Dodając do tego niewłaściwe rozumienie rozwoju cywilizacyjnego, bezkrytyczne stosowanie osiągnięć naukowo - technicznych, wybujałą konsumpcję oraz egoistyczne nastawienie do dóbr sprawiają, że zagrożenia środowiska, urastają do ram katastrofy, grożącej współczesnemu światu.

b) Źródła zagrożeń środowiska naturalnego

Współcześni ekologowie podkreślają fakt, że sama techniczna działalność w ochronie środowiska nie jest w pełni skuteczna, gdyż leczy jedynie skutki degradacji środowisk naturalnego. Co jest więc źródłem kryzysu ekologicznego? "Głównym źródłem kryzysu jest działalność człowieka, sam człowiek, a właściwie jego kondycja moralna" . Bardzo dobrze obrazuję tą kwestię Jan Paweł II, mówiąc, że "u korzeni bezmyślnego niszczenia środowiska naturalnego tkwi błąd antropologiczny […]. Człowiek, który odkrywa swoją zdolność przekształcania i w pewnym sensie stwarzania świata własną pracą, zapomina, że zawsze dzieje się to w oparciu o pierwszy dar, otrzymany od Boga w postaci rzeczy przezeń stworzonych. Człowiek mniema, że może samowolnie rozporządzać ziemią, podporządkowując ją bezwzględnie własnej woli, tak jakby nie miała ona własnego kształtu i wcześniejszego, wyznaczonego jej przez Boga przeznaczenia, które człowiek, owszem, może rozwijać, lecz któremu nie może się sprzeniewierzyć. Zamiast pełnić rolę współpracownika Boga w dziele stworzenia, człowiek zajmuje jego miejsce i w końcu prowokuje bunt natury, raczej przez niego tyranizowanej niż rządzonej" .
Naruszając cały ład wpisany przez Boga w dzieło stworzenia człowiek przejawia pokusę by być jak Bóg . Postawa pychy i egoizmu sprawia, że sam człowiek chce decydować o tym co jest dobre, a co złe tworząc własną wizję świata, sprzeczną z zamiarem Stwórcy . Po grzechu pierworodnym świat jawi się dla człowieka jako obcy Bogu, który przestał mu objawiać Boże wartości. W skutek grzechu pierworodnego człowiek utracił zdolność zachowania właściwej postawy wobec świata, ulegając jego względnym wartościom .
Jan Paweł II zwraca uwagę na dwa etyczne aspekty dla kwestii ekologicznej, których źródło leży w postawie człowieka: "to, co najbardziej zagraża stworzeniu i człowiekowi, to brak poszanowania dla praw natury i zanik poczucia wartości życia" . Postawa braku szacunku dla życia, charakteryzuje wiele zachowań sprzecznych z zasadami ochrony środowiska. W dzisiejszym świecie człowiek okazuje różnorodne przejawy utraty wrażliwości na wartość życia (por. współczesne zagrożenia środowiska naturalnego), na rzecz nadmiernej konsumpcji i utylitaryzmowi, co jest skutkiem odwrócenia hierarchii wartości .
Kult materialistycznego dobrobytu sprawia, że w społeczeństwie rodzą się postawy niegodziwe i szkodliwe . Kreuje się taki styl życia, który "wyżej stawia dążenie do tego, by mieć, aniżeli być, i chce więcej mieć, nie po to aby bardziej być, lecz by doznawać w życiu jak najwięcej przyjemności" . Niesie to niewątpliwie za sobą wielkie zagrożenie dla środowiska naturalnego w postaci nadkonsumpcji, radykalnego nienasyceni, cywilizacji zachłannej konsumpcji i jej przemienianiu się w "cywilizację odpadów i śmieci" .
Wszystko to potwierdza przekonanie o moralnym charakterze źródeł kryzysu ekologicznego . "Nie negując w żadnym stopniu istnienia realnych, bezpośrednich przyczyn obecnej sytuacji ekologicznej, teologiczne i moralne rozumienie tego zjawiska widzi u jego korzeni ludzką grzeszność" . "Człowiek zajmując centralne miejsce w świecie stworzonym otrzymał od Boga nakaz, aby rządził światem i w świecie mądrze i odpowiedzialnie, szanując Boży porządek stworzenia […] ma współpracować ze stwórcą w doskonaleniu stworzenia, musi także pamiętać, że kiedyś zda sprawę przed Bogiem ze swego włodarstwa" .

c) Rozwiązania kryzysu ekologicznego

Sama techniczna działalność w ochronie środowiska lecząca skutki degradacji środowiska nie jest w pełni skuteczna, Kryzys moralny człowieka będąc źródłem degradacji środowiska naturalnego wskazuje na chrześcijański świat wartości, które mogą dopomóc w rozwiązaniu kryzysu. W tym kontekście fundamentalnym postulatem etycznym skierowanym do człowieka jest wezwanie do nawrócenia . Sobór wyraził tę prawdę mówiąc, że "zakłócenia równowagi, na które cierpi dzisiejszy świat, w istocie wiążą się z bardziej podstawowym zachwianiem równowagi, które ma miejsce w ludzkim sercu" . Dopiero przemiana mentalności dzisiejszego człowieka umożliwi przełamanie utylitarystycznej wizji świata, umiar w używaniu dóbr doczesnych i uznanie praw wszystkich do korzystania z bogactw ziemi.
Głęboko rozumiane nawrócenie człowieka prowadzi do wytworzenia się w nim samym nowych postaw moralnych. Człowiek pojednany z całym stworzeniem będzie głosił chwałę stwórcy przez zrozumienie i wszechstronną troskę o zachowanie integralności całego środowiska naturalnego i jego wewnętrznej równowagi, zwłaszcza wobec niekontrolowanej eksploatacji jego zasobów . Wiąże się to niewątpliwie z właściwie rozumianą wizją człowieka, wykluczającą błąd antropologiczny. Musi być on widziany jako osoba we wszystkich jej wymiarach, gdyż umożliwi to dokonanie rewizji modelu współczesnego świata, nękanego wielkimi niesprawiedliwościami w duchu sprawiedliwości i solidarności, które w tym kontekście nabrały nowych wymiarów ogólnoświatowych .
Wiąże się z powyższym potrzeba uzupełniania się w działaniach wszystkich państw na rzecz ochrony i rozwoju środowiska naturalnego. Nie chodzi tu wyłącznie o wszystkich mieszkańców naszej planety, ale uwzględnić należy również przyszłe pokolenia, którym dane będzie egzystować w ziemskim środowisku . Nie należy zapominać, że ziemia jest wspólnym dziedzictwem całej ludzkości, gdyż "Bóg przeznaczył ziemię ze wszystkim, co ona zawiera, na użytek wszystkich ludzi i narodów" . Należy więc zwalczać wszelkie formy ubóstwa na świecie, likwidować zadłużenia i przyczyn wojen, gdyż to wszystko staje się przeciwstawieniem dla równowagi ekologicznej na naszej planecie .
Fundamentalną zasadą wyjścia z kryzysu ekologicznego jest odnowienie w człowieku wrażliwości na życie, co w konsekwencji ochroni właściwą hierarchię wartości i kształt autentycznej troski ekologicznej . "Szacunek dla życia, a zwłaszcza dla godności człowieka jest niezbywalną i fundamentalną zasadą zdrowego postępu i rozwoju każdego człowieka i wszystkich społeczeństw" .
Należy zwrócić również uwagę na potrzebę formacji człowieka, by kształtować w nim postawę odpowiedzialności ekologicznej. Należy dążyć do wytworzenia w nim postawy ascezy ekologicznej, rozumianej jako umiarkowanie i prostota w duchu uporządkowanej miłości chrześcijańskiej, stanowiących kryterium życia codziennego każdego człowieka . Szczególnymi podmiotami formacji ekologicznej są rodzina oraz szkoła, w której edukacja ekologiczna winna stać się nieodzownym elementem całego nauczania . Znaczącą rolę odgrywa tu także Kościół, który w swoim nauczaniu może przedstawić całkowitą prawdę dotyczącą kwestii ekologicznej, kształtując mentalność i styl życia dzisiejszego człowieka. Nie można zapominać również o roli państwa i wspólnot międzynarodowych, podkreślając fakt globalizacji współczesnego kryzysu ekologicznego.

4. PODSTAWOWE ZASADY ETYKI EKOLOGICZNEJ

Podstawową zasadą etyki ekologicznej nie jest - jak by się mogło wydawać - przede wszystkim dobro środowiska naturalnego, lecz człowiek. Życie ludzkie jest darem i wartością szczególną, dlatego centrum etyki ekologicznej stanowi osoba ludzka" . Człowiek jawi się jako podmiot, a pośrednio jako przedmiot działań ekologicznych. Byłoby więc fałszem, gdyby człowiek chronił przyrodę, a nie stawał w obronie życia ludzkiego. Celem działań ekologicznych ma być dobro człowieka, co w konsekwencji będzie oznaczać poszanowanie i ochronę środowiska naturalnego jako miejsca, w którym człowiek doskonali swoją osobowość zgodnie z zamysłem Stwórcy. "Nie można prawdziwie bronić przyrody, gdy nie broni się jej serca - czyli istnienia człowieka" . Ekologii zagraża więc nie tylko to co grozi środowisku naturalnemu, ale przede wszystkim to, co zagraża życiu ludzkiemu.
Środowisko jest też podstawą życia gospodarczego i biologicznego człowieka. Równowaga ekologiczna jest więc konieczna do osobistego i społecznego rozwoju człowieka, dając mu możliwość pełnego rozwoju jego życia osobowego. Dlatego też Kościół patrzy na przyrodę przez pryzmat człowieka, widząc w nim rozumnego i szlachetnego stróża, a nie bezwzględnego eksploatatora.
Na podstawie ogólnych przesłanek etycznych możliwe jest skonstruowanie trzech zasad etycznych zachowania się człowiek wobec środowiska naturalnego:
- "niedopuszczalne jest takie działanie względem środowiska, w wyniku którego ludzkość żyjąca obecnie lub w przyszłości ponosi szkody dające się przewidzieć już w chwili podejmowania działań; ryzyko takich szkód można podjąć tylko wówczas, jeśli działanie jest jedynym sposobem pozwalającym zapobiec jeszcze większym szkodom.

- środowisko może zaspokajać potrzeby człowieka tak długo, jak długo korzyści nie są przewyższane przez straty spowodowane działaniem człowieka.
- środowisko należy chronić, stosując w razie potrzeby konkretne środki i posunięcia, które jednak nie mogą zagrażać ludzkości teraz i w przyszłości" .
Szczegółowe zasady etyki ekologicznej były już poruszane, tak więc w tym miejscu należy dokonać ich merytorycznego podsumowania:
1. Środowisko jest podstawowym warunkiem każdego życia, tak więc życie człowieka nie może rozwijać się bez odpowiednich warunków środowiska naturalnego.
2. Środowisko jest dobrem wszystkich ludzi.
3. Środowisko naturalne warunkuje rozwój osobowościowy, kulturowy i społeczny człowieka.
4. Człowiek jako zarządca świata ma obowiązek zachowywać prawa rządzące biosferą.
5. Człowiek odpowiada za swoje czyny wobec środowiska przed drugim człowiekiem i Bogiem.
6. Każde pokolenie ma obowiązek pozostawienia warunków do normalnego życia dla następnego pokolenia.
7. Zażegnanie zagrożeń powinno dokonać się w ramach solidarności między ludźmi w duchu chrześcijańskiej miłości.

1. W stanach Zjednoczonych powstał ruch o nazwie Erth First, głoszący między innymi, że dla dobra ziemi należałoby w pierwszym rzędzie zmniejszyć populację ludzką ok. 90 procent aby odtworzyć środowisko naturalne. AIDS i głód w Afryce są słuszną reakcją na przeludnienie.